THUẬN THEO TỰ NHIÊN VÀ Ý KHÍ HỢP NHẤT

Một góc nhìn từ triết học Lão Trang, Y học cổ truyền và khoa học sinh lý

Gần đây, người ta nói nhiều về "thuận theo tự nhiên". Có người bảo hãy bỏ phố về rừng, sống chan hòa với mây núi. Có người khuyên ăn thực vật, sống tối giản, buông bỏ mọi tham cầu. Lại có những khóa học "sống chậm" mọc lên như nấm, hứa hẹn chữa lành mọi tổn thương chỉ bằng cách... thả mình theo dòng đời.

Nhưng liệu đó có thực sự là thuận theo tự nhiên?

Phần lớn những phong trào ấy chỉ là sự hiểu lầm hời hợt, thậm chí là sự biến chất của những thất vọng. Khi con người thất bại, mệt mỏi, họ dễ ngả sang trạng thái "buông xuôi" - một thứ buông bỏ không đến từ suy tư, mà từ sự kiệt quệ. Điều đó khác xa với tư tưởng thuận tự nhiên vĩ đại của cổ nhân.

Để hiểu đúng, chúng ta phải trở về với cội nguồn triết học phương Đông, nơi tư tưởng này được đúc kết tinh túy nhất qua hai đại biểu: Lão Tử và Trang Tử.

Lão Tử nói về "Đạo pháp tự nhiên" và "Vô vi". Đạo của ông bao trùm vũ trụ, vạn vật vận hành theo lẽ tự nhiên, không ai ép buộc. Con người chỉ nên sống hòa theo cái Đạo ấy, không can thiệp thô bạo, không tranh giành hơn thua bằng mọi giá. Vô vi không có nghĩa là không làm gì, mà là không làm trái với lẽ trời.

Trang Tử kế thừa và đi sâu vào từng con người. Ông nói về sự tự do tinh thần, về "tâm trai" (tẩy sạch tâm trí), "tọa vong" (ngồi quên mọi ràng buộc). Trang Tử dạy rằng cái tự nhiên đích thực là sống thuận theo bản tính của mình, không để những quy ước xã hội, danh lợi, thị phi trói buộc.

Nhưng này, xin đừng vội kết luận. Bản tính của con người là gì? Nếu nói theo nghĩa thuần túy sinh học, bản năng của chúng ta chẳng khác gì loài vật: ăn khi đói, ngủ khi buồn ngủ, làm tình theo ham muốn, nằm ườn khi mệt, tránh đau khổ, tránh cố gắng. Đó là những dục vọng gốc, là sự ích kỷ, thờ ơ, không quan tâm đến ai. Hãy thử hỏi: có ai dám sống hoàn toàn theo cái bản năng ấy không? Chắc chắn là không. Bởi lẽ toàn bộ nền văn minh, đạo đức, pháp luật, lễ nghi, nghĩa vụ gia đình và xã hội đều được xây dựng để chế ngự, uốn nắn, vượt lên trên bản năng thô sơ ấy. Ý chí - thứ giúp ta nỗ lực, hy sinh, học hành, làm việc, yêu thương, cống hiến - chính là thứ làm nên con người. Nếu ai đó bảo "hãy thuận theo tự nhiên" theo kiểu buông xuôi, tôi xin hỏi: bạn có dám bỏ hết trách nhiệm, sống chỉ để thỏa mãn những ham muốn thấp hèn? Chắc bạn cũng hiểu điều đó không thể.

Vậy mà Lão và Trang vẫn ca ngợi thuận tự nhiên. Thì ra, bậc thánh nhân không nói về thứ tự nhiên tầm thường ấy. Các ngài nói về một nguyên lý bao trùm và siêu việt: sống sao cho cái "ý" (tinh thần, hành vi có chủ định) không đi ngược lại cái "khí" (toàn bộ hoạt động sinh học bên trong cơ thể). Đó chính là học thuyết "ý khí hợp nhất" mà khí công đã truyền dạy ngàn đời.

Xin giải thích một cách dễ hiểu, có đối chiếu với sinh học hiện đại:

Khí, trong ngôn ngữ khoa học, chính là tổng hòa các quá trình sinh lý: nhịp tim, huyết áp, nồng độ hormone (cortisol, adrenaline, serotonin, dopamine, melatonin...), hoạt động của hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm, sự co bóp của dạ dày và ruột, lưu lượng máu đến từng cơ quan, nhiệt độ cơ thể, nhịp thở, và hàng loạt các vòng điều hòa tự động khác mà chúng ta không kiểm soát bằng ý muốn.

Khi bạn muốn tập trung, một trạng thái "khí" lý tưởng phải là: hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt vừa phải, nồng độ noradrenaline và dopamine tăng lên ở vỏ não trước trán, nhịp tim tăng nhẹ (khoảng 10-20% so với nghỉ), huyết áp ổn định, cơ vùng cổ và vai hơi căng để giữ đầu thẳng, nhưng không quá căng để gây co thắt mạch máu. Đồng thời, hệ tiêu hóa tạm thời giảm hoạt động (nhu động ruột chậm lại) để dồn năng lượng cho não bộ.

Nhưng thực tế, khi bạn cố gắng tập trung dưới áp lực deadline, cơ thể bạn thường rơi vào trạng thái: giao cảm bị kích thích quá mức, cortisol (hormone stress) tăng vọt, nhịp tim nhanh trên 100, hơi thở nông và gấp, cơ vai cổ co cứng, thậm chí hàm nghiến chặt. Đó là ý muốn tập trung, nhưng khí lại đang ở chế độ "chiến đấu hoặc bỏ chạy" - hoàn toàn không đồng bộ. Kết quả: bạn vừa không tập trung được lâu, vừa đau đầu, mỏi cổ, mệt mỏi.

Khi bạn muốn thư giãn, một trạng thái "khí" lý tưởng phải là: hệ phó giao cảm chiếm ưu thế, nhịp tim chậm lại (dưới 70), huyết áp hạ, cơ trơn của mạch máu giãn ra, nồng độ cortisol giảm, serotonin và endorphin tăng nhẹ, nhịp thở chậm và sâu (khoảng 4-6 nhịp/phút), nhu động ruột hoạt động nhẹ nhàng. Đó là lúc cơ thể thực sự phục hồi.

Nhưng khi bạn nằm dài xem điện thoại sau giờ làm, ý muốn thư giãn nhưng mắt vẫn dán vào màn hình xanh, não vẫn xử lý thông tin, hệ thần kinh vẫn ở trạng thái cảnh giác nhẹ. Khí của bạn không hề chuyển sang chế độ phục hồi. Bạn có cảm giác "nghỉ ngơi" nhưng sáng dậy vẫn mệt.

Khi bạn ăn, một trạng thái "khí" đúng phải là: hệ phó giao cảm được kích hoạt qua dây thần kinh lang thang (vagus), tuyến nước bọt tiết enzyme amylase, dạ dày tiết acid HCl và pepsinogen, tuyến tụy tiết enzyme tụy, túi mật co bóp đổ mật vào tá tràng, nhu động ruột non bắt đầu. Đồng thời, lưu lượng máu đến ống tiêu hóa tăng lên, não bộ tạm thời giảm tập trung để dồn năng lượng cho việc tiêu hóa.

Nhưng bạn đang ăn vừa nhìn điện thoại, vừa nghĩ về công việc, vừa nhai vội vàng. Lúc đó hệ giao cảm vẫn hoạt động, máu dồn lên não nhiều hơn xuống dạ dày, nhu động ruột rối loạn. Cơ thể bạn nhận thức được thức ăn, nhưng các cơ chế tiêu hóa không được kích hoạt đúng mức. Kết quả: đầy bụng, trào ngược, hội chứng ruột kích thích.

Khi bạn ngủ, một trạng thái "khí" lý tưởng là: hệ phó giao cảm chiếm hoàn toàn ưu thế, nhịp tim chậm dần, thân nhiệt giảm nhẹ, nồng độ melatonin tăng cao, cortisol xuống thấp nhất, sóng não chuyển từ beta sang alpha, theta rồi delta. Hệ miễn dịch được kích hoạt tối đa để sửa chữa tế bào. Nhu động ruột chậm hơn nhưng vẫn có nhịp.

Nhưng bạn lên giường với một đầu óc vẫn quay cuồng những lo toan, ý muốn ngủ nhưng vùng dưới đồi vẫn tiết CRH (hormone kích thích cortisol), hệ giao cảm vẫn hoạt động lẻ tẻ, nhịp tim chưa hạ, melatonin bị ức chế bởi ánh sáng xanh từ điện thoại. Bạn trằn trọc, ngủ chập chờn, mơ nhiều, sáng dậy mệt rã rời. Đó là ngủ về mặt ý chí, nhưng cơ thể chưa bao giờ thực sự ngủ.

Khi bạn vui, một trạng thái "khí" khỏe mạnh là: dopamine và serotonin tăng vừa phải, hệ limbic (trung tâm cảm xúc) hoạt động tích cực, nhịp tim và huyết áp ổn định, cơ mặt giãn ra thành nụ cười. Nhưng nếu niềm vui đó chỉ là che giấu sự lo âu bên trong (ví dụ cười gượng trong tiệc tùng xã giao), thì cortisol vẫn cao, nhịp tim vẫn nhanh, cơ hàm vẫn căng. Cơ thể bạn đang vui giả, nhưng khí vẫn đang trong trạng thái căng thẳng.

Khi bạn chạy bộ, một trạng thái "khí" đúng là: nhịp tim tăng lên theo nhịp vận động (khoảng 120-140 nhịp/phút tùy tuổi), hơi thở sâu và đều, mạch máu ở cơ chân giãn nở, mạch máu ở nội tạng co nhẹ để dồn máu, cơ thể tiết endorphin tạo cảm giác sảng khoái, tư thế cột sống thẳng, hai tay đánh nhẹ nhàng đối xứng. Nhưng hầu hết chúng ta chạy với tư thế sai: cúi đầu, vai hếch, bước chân đập mạnh xuống đất, nhịp thở hổn hển, không theo chu kỳ. Lúc đó, ý chí bảo "chạy", nhưng khí thì bị ép: cột sống chịu lực sai, khớp gối bị sốc, cơ hoành không hoạt động hiệu quả, hệ thần kinh giao cảm quá tải. Kết quả: chạy xong không khỏe mà càng đau.

Tất cả những ví dụ trên chỉ ra một sự thật: phần lớn thời gian, ý chí của bạn và khí lực bên trong không đồng bộ. Ý muốn một đằng, cơ thể sinh học vận hành một nẻo. Đó là gốc rễ của mọi sự mệt mỏi, suy nhược, và bệnh tật mãn tính.

Vậy thuận theo tự nhiên thực sự là gì?

Đó là khi hành vi bên ngoài của bạn - mọi suy nghĩ, lời nói, cử động - đồng nhất với các quá trình sinh học bên trong. Là khi bạn muốn tập trung, cơ thể tự động điều chỉnh để hệ giao cảm hoạt động ở mức vừa phải, dopamine và noradrenaline tăng đúng lúc, cơ cổ và vai không gồng cứng, hơi thở đều đặn. Là khi bạn muốn thư giãn, hệ phó giao cảm chiếm ưu thế, nhịp tim chậm, huyết áp ổn định, cortisol giảm. Là khi bạn ăn, cái ăn ấy không chỉ là đưa thức ăn vào miệng, mà còn có sự hòa hợp của tuyến nước bọt tiết enzyme, dạ dày tiết acid đúng lúc, nhu động ruột nhịp nhàng. Là khi bạn ngủ, giấc ngủ ấy thực sự là lúc melatonin cao, sóng não delta xuất hiện, hệ miễn dịch được kích hoạt để sửa chữa tế bào, không còn mộng mị, không trằn trọc.

Điều này nghe có vẻ cao siêu, nhưng thực ra vô cùng thiết thực. Nó bắt đầu bằng một hơi thở có ý thức. Bằng việc dừng lại trước khi làm một việc gì đó, hỏi nhẹ cơ thể: "Mày đã sẵn sàng chưa?" Bằng việc cảm nhận nhịp tim, độ căng cơ, hơi nóng ở bụng dưới. Bằng việc học cách làm chậm lại, để ý và khí có cơ hội gặp nhau.

Không ai bảo bạn bỏ hết trách nhiệm, về rừng sống với muông thú. Vì đó không phải thuận tự nhiên, mà chỉ là trốn chạy. Thuận tự nhiên chân chính là ở ngay trong lòng cuộc sống bận rộn: vẫn làm việc, vẫn yêu thương, vẫn nỗ lực, nhưng mỗi hành động đều có sự đồng thuận của toàn bộ cơ thể. Đó là một nghệ thuật, một sự tu tập, và cũng là con đường duy nhất để thực sự khỏe mạnh, bền bỉ và an nhiên.

Lão Tử từng nói: "Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên." Người noi theo đất, đất noi theo trời, trời noi theo Đạo, Đạo noi theo tự nhiên. Vậy nên thuận tự nhiên là thuận với cái lẽ cao nhất. Và cái lẽ ấy, kỳ diệu thay, lại được gửi trọn trong từng nhịp tim, từng nồng độ hormone, từng luồng xung thần kinh, từng hơi thở của mỗi chúng ta.

Trong bài viết tiếp theo, tôi sẽ đi sâu vào cơ chế: Tại sao ý khí hợp nhất lại có thể chữa lành bệnh tật? Làm thế nào để luyện tập từng bước, từ dễ đến khó? Và vì sao điều này lại quan trọng đến vậy với con người thời hiện đại?

Xin hãy nhớ: Thuận theo tự nhiên không phải là buông xuôi. Cũng không phải là sống theo bản năng thú tính. Thuận theo tự nhiên là sự trở về - trở về để ý và khí được gặp nhau, để cơ thể và tâm trí không còn chiến tranh.

Hãy bắt đầu bằng một hơi thở, ngay lúc này. Cảm nhận lồng ngực phồng lên, cơ hoành hạ xuống, nhịp tim chậm lại một chút. Đó là bước đầu tiên của sự hợp nhất.